بهار سلاح ورزی : ایران کشوری خشک و نیمه خشک است. به جز دامنه های شمالی کوه های البرز و سواحل دریای خزر و مناطق مرتفع زاگرس، سایر نقاط ایران جزء مناطق خشک طبقه بندی می شود. در بسیاری از این مناطق به دلیل طولانی بودن دوره خشکی و بالا بودن تبخیر، هر ساله بخشی از نمک خاک از لایه های زیرین خاک یا نمکی که از سازندهای شور شسته شده است در لایه های سطحی تجمع می کند.
تجمع درازمدت نمک طی صدها هزار تا میلیون ها سال باعث به وجود آمدن اکوسیستم های شور می شود. اکوسیستم های شور ایران به سه شکل رودخانه ها، تالاب ها و سواحل شور دیده می شوند. رودخانه ها و تالاب های شور ممکن است فصلی و یا دائمی باشند و به نام های مختلفی مانند دریاچه، شوره زار، تالاب، دق، کفی و حتی کویر گفته می شود.در ایران مرکزی صدها رودخانه فصلی و دائمی شور و لب شور و حدود 60 تالاب یا دق شور دیده می شود. تعداد دیگری از این محیط ها در آذربایجان غربی و شرقی و دشت گرگان و ترکمن صحرا دیده می شود. در این میان دریاچه ارومیه به عنوان بزرگ ترین دریاچه داخلی ایران به عنوان پارک ملی و تالاب های واقع در ترکمن صحرا از اهمیت خاصی برخوردارند. در ایران مرکزی و جنوب شرقی ایران حوزه های بزرگی مانند دریاچه نمک، دریاچه قم (حوض سلطان)، کویر یا تالاب میقان اراک، تالاب گاوخونی، کویر لوت، جازموریان، دریاچه های بختگان و طشک و مهارلو وجود دارند که مشخصه مشترک همه آنها تجمع لایه های نمک در بخش مرکزی است که به تدریج در حاشیه از شوری و رطوبت خاک کاسته شده و زیستگاهی شگفت انگیز در حاشیه خود برای رویش و زندگی گیاهان و سایر موجودات نمک دوست ایجاد می کنند. تقریباً تمام این دریاچه ها حداقل در فصلی از سال پذیرای پرندگان مهاجر هستند و هر کدام دارای فون مخصوص بوده و زندگی بخشی از پرندگان غیرمهاجر و بومی به این زیستگاه ها وابسته است.
از سوی دیگر تالاب ها و رودخانه های شور ایران از تنوع کم نظیری از نظر گونه های گیاهی شورزی (هالوفیت) برخوردارند. بر اساس آخرین تحقیقات این نگارنده تا به حال 412 گونه گیاه شوررست در ایران شناخته شده است. اهمیت تنوع زیستی و زیست فناوری گیاهان شوررست در آن است که در این گیاهان مکانیسم هایی تکامل یافته که قادرند در شوری های بالا و بسیار بالا رشد کنند. برای نمونه گونه بومی سالیکورنیای ایرانی دردریاچه بختگان و دریاچه طشک و تالاب گاوخونی قادر است در شوری بسیار بالا (بیش از 200 دسی زیمنس یا حدود 120 گرم در لیتر نمک) رشد کند. تحمل این شوری از عجایب طبیعت است. جالب است بدانید که در بذرهای سالیکورنیا مقدار زیادی روغن وجود دارد که میزان روغن و پروتئین های آن با سویا برابری می کند.
گز از دیگر گیاهان مهم شورزی ایران است. بیشترین گونه های گز در جهان در ایران شناخته شده است. گزها دارای غده های نمکی هستند که می توانند نمک اضافی را به بیرون پمپاژ کنند. گزها گیاهان درختی و درختچه ای اند که می توانند در بسیاری از شوره زارهای ایران جنگل طبیعی و بسیار انبوه ایجاد کنند.بیشتر گونه های تالاب های شور ایران قادرند به عنوان گیاه پالایی به کار برده شوند. از آنجایی که این گیاهان قادر به جذب بالای نمک هستند، می توان از آنها در نمک زدایی از خاک های شور استفاده کرد. تعدادی از این گیاهان به دلیل داشتن قدرت جذب کلر، عملاً کاربرد زیادی در جذب آلودگی های مناطق نفتی و پتروشیمی به خصوص فلزات سنگین و پساب ها دارند. در گذشته ای نه چندان دور از قلیای بسیاری از این گیاهان در ساخت صابون های سنتی استفاده می شد. حتی بعضی از گونه های آن مانند کاکل یا گوگله در جنوب کشور به عنوان سبزی خوردنی استفاده می شود و در برازجان به عنوان سبزی خوردن کاشت می شود که با آب شور آبیاری می شود. این رخداد از اهمیت خاصی برخوردار است به این دلیل که در قرن 21 مردم بومی جنوب ایران یکی از گیاهان وحشی را اهلی کرده اند.
تعدادی از گونه های شورزی ایران از زیبایی خاصی برخوردارند که از آنها می توان به عنوان زینتی استفاده کرد. نمونه آن گیاه بومی و در معرض خطر Hypericopsis persica است که فقط در اطراف دریاچه بختگان و طشک می روید اما متاسفانه خشکی این دریاچه ها و فعالیت های کشاورزی گسترده در اطراف آن بقای این گیاه را تهدید می کند.شاید یکی از مهم ترین کاربرد های گونه های شورزی تالاب های ایران، نقش آنها در تولید ماده آلی در شرایط بسیار سخت است که عمدتاً به دلیل شوری بالا و گرما فاقد ارزش کشاورزی است. تعداد زیادی از این گیاهان مهم ترین منبع تامین علوفه و خوراک دام های منطقه است.
وضعیت حفاظتی تالاب های شور ایران
تقریباً تمام تالاب ها و دریاچه های شور ایران و سواحل شور حاشیه دریای خزر و خلیج فارس در معرض انواع تهدید ها هستند. اولین و مهم ترین تهدید تالاب ها پروژه های گسترده سدسازی و بهره برداری بی رویه از منابع آبی زیرزمینی است که باعث خشک شدن و کاهش شدید سطح آب این تالاب ها و دریاچه ها شده است. مثال بارز آن دریاچه ارومیه است که حدود چهار متر از عمق آب آن کاهش یافته و حدود یک سوم مساحت آن خشک شده و به شوره زار تبدیل شده است. دریاچه های دو قلوی بختگان و طشک و تالاب های میقان اراک و گاوخونی نیز وضعیت مشابهی دارند. با خشک شدن این تالاب ها باد، نمک آنها را به تدریج به زمین های کشاورزی اطراف و مناطق مسکونی شهری و روستایی منتقل می کند و بعد از گذشت یک یا دو دهه اثرات ویرانگر آن آشکار می شود. رخدادی که با خشک شدن دریاچه آرال در آسیای میانه بزرگ ترین فاجعه بشری قرن گذشته را ناشی از نابخردی برنامه ریزان شوروی سابق رقم زده است.
دومین عامل مهم تهدیدکننده مناطق کشاورزی در حاشیه تالاب ها چرای بی رویه است. این مناطق به دلیل شوری و استعداد شور شدن بعد از عملیات کشاورزی و چرا هم فلور طبیعی خود را از دست می دهند و هم به دلیل افزایش شوری کیفیت خاک آنها حتی برای گیاهان خودرو کاهش می یابد. اشغال این مناطق توسط گیاه مهاجم خارشتر یکی از نتایج تخریب و چرای زیاد است. سومین عامل تهدید کننده این مناطق جریان پساب های صنعتی، شهری و روستایی و کشاورزی به آنهاست. چهارمین عامل تهدید کننده تالاب ها و سواحل شور احداث صنایع آلوده کننده به خصوص صنایع پتروشیمی و نفتی در این مناطق است. متاسفانه امروز باور بسیاری از مدیران بر بی ارزش بودن اکوسیستم های شور است به همین دلیل به راحتی اجازه احداث تاسیسات آلوده کننده را در چنین مناطقی می دهند. مثال آن تمرکز تاسیسات پتروشیمی در تالاب های شور و سواحل شور جنوب کشور و اجازه احداث پروژه مجتمع پتروشیمی در تالاب صوفی کم استان گلستان بود که هر چند محل احداث آن تغییر کرد ولی همچنان احداث چنین صنایعی در گلستان ایران پسندیده نیست. پنجمین عامل تهدید کننده تالاب های شور برداشت بی رویه نمک بدون در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی است. ششمین عامل تهدیدکننده تالاب ها ورود گونه های خارجی و مهاجم است. متاسفانه نا آگاهی دست اندرکاران باعث شده بدون مطالعات اکولوژیکی گونه های گیاهی و جانوری را وارد محیط های آبی کنند. ورود آزولا (سرخس آبزی) به تالاب های شمال کشور و از جمله انزلی از بزرگ ترین اشتباهات تاریخی از این نوع است. ورود انواع ماهی های غیربومی و آرتمیای وارداتی از جمله موارد دیگری است که دیر یا زود اثرات منفی خود را در این زیستگاه ها نشان می دهد.
هفتمین و نه آخرین عامل تهدید کننده این اکوسیستم ها شکار بی رویه و به دام انداختن پرندگان شکاری در تالاب های شور است. به دلیل وسعت این مناطق و دلایلی که ذکر آنها در حوصله این نوشتار نمی گنجد نظارت و حفاظت این اکوسیستم ها توسط سازمان حفاظت محیط زیست فوق العاده ضعیف است.
از سوی دیگر تالاب ها و رودخانه های شور ایران از تنوع کم نظیری از نظر گونه های گیاهی شورزی (هالوفیت) برخوردارند. بر اساس آخرین تحقیقات این نگارنده تا به حال 412 گونه گیاه شوررست در ایران شناخته شده است. اهمیت تنوع زیستی و زیست فناوری گیاهان شوررست در آن است که در این گیاهان مکانیسم هایی تکامل یافته که قادرند در شوری های بالا و بسیار بالا رشد کنند. برای نمونه گونه بومی سالیکورنیای ایرانی دردریاچه بختگان و دریاچه طشک و تالاب گاوخونی قادر است در شوری بسیار بالا (بیش از 200 دسی زیمنس یا حدود 120 گرم در لیتر نمک) رشد کند. تحمل این شوری از عجایب طبیعت است. جالب است بدانید که در بذرهای سالیکورنیا مقدار زیادی روغن وجود دارد که میزان روغن و پروتئین های آن با سویا برابری می کند.
گز از دیگر گیاهان مهم شورزی ایران است. بیشترین گونه های گز در جهان در ایران شناخته شده است. گزها دارای غده های نمکی هستند که می توانند نمک اضافی را به بیرون پمپاژ کنند. گزها گیاهان درختی و درختچه ای اند که می توانند در بسیاری از شوره زارهای ایران جنگل طبیعی و بسیار انبوه ایجاد کنند.بیشتر گونه های تالاب های شور ایران قادرند به عنوان گیاه پالایی به کار برده شوند. از آنجایی که این گیاهان قادر به جذب بالای نمک هستند، می توان از آنها در نمک زدایی از خاک های شور استفاده کرد. تعدادی از این گیاهان به دلیل داشتن قدرت جذب کلر، عملاً کاربرد زیادی در جذب آلودگی های مناطق نفتی و پتروشیمی به خصوص فلزات سنگین و پساب ها دارند. در گذشته ای نه چندان دور از قلیای بسیاری از این گیاهان در ساخت صابون های سنتی استفاده می شد. حتی بعضی از گونه های آن مانند کاکل یا گوگله در جنوب کشور به عنوان سبزی خوردنی استفاده می شود و در برازجان به عنوان سبزی خوردن کاشت می شود که با آب شور آبیاری می شود. این رخداد از اهمیت خاصی برخوردار است به این دلیل که در قرن 21 مردم بومی جنوب ایران یکی از گیاهان وحشی را اهلی کرده اند.
تعدادی از گونه های شورزی ایران از زیبایی خاصی برخوردارند که از آنها می توان به عنوان زینتی استفاده کرد. نمونه آن گیاه بومی و در معرض خطر Hypericopsis persica است که فقط در اطراف دریاچه بختگان و طشک می روید اما متاسفانه خشکی این دریاچه ها و فعالیت های کشاورزی گسترده در اطراف آن بقای این گیاه را تهدید می کند.شاید یکی از مهم ترین کاربرد های گونه های شورزی تالاب های ایران، نقش آنها در تولید ماده آلی در شرایط بسیار سخت است که عمدتاً به دلیل شوری بالا و گرما فاقد ارزش کشاورزی است. تعداد زیادی از این گیاهان مهم ترین منبع تامین علوفه و خوراک دام های منطقه است.
وضعیت حفاظتی تالاب های شور ایران
تقریباً تمام تالاب ها و دریاچه های شور ایران و سواحل شور حاشیه دریای خزر و خلیج فارس در معرض انواع تهدید ها هستند. اولین و مهم ترین تهدید تالاب ها پروژه های گسترده سدسازی و بهره برداری بی رویه از منابع آبی زیرزمینی است که باعث خشک شدن و کاهش شدید سطح آب این تالاب ها و دریاچه ها شده است. مثال بارز آن دریاچه ارومیه است که حدود چهار متر از عمق آب آن کاهش یافته و حدود یک سوم مساحت آن خشک شده و به شوره زار تبدیل شده است. دریاچه های دو قلوی بختگان و طشک و تالاب های میقان اراک و گاوخونی نیز وضعیت مشابهی دارند. با خشک شدن این تالاب ها باد، نمک آنها را به تدریج به زمین های کشاورزی اطراف و مناطق مسکونی شهری و روستایی منتقل می کند و بعد از گذشت یک یا دو دهه اثرات ویرانگر آن آشکار می شود. رخدادی که با خشک شدن دریاچه آرال در آسیای میانه بزرگ ترین فاجعه بشری قرن گذشته را ناشی از نابخردی برنامه ریزان شوروی سابق رقم زده است.
دومین عامل مهم تهدیدکننده مناطق کشاورزی در حاشیه تالاب ها چرای بی رویه است. این مناطق به دلیل شوری و استعداد شور شدن بعد از عملیات کشاورزی و چرا هم فلور طبیعی خود را از دست می دهند و هم به دلیل افزایش شوری کیفیت خاک آنها حتی برای گیاهان خودرو کاهش می یابد. اشغال این مناطق توسط گیاه مهاجم خارشتر یکی از نتایج تخریب و چرای زیاد است. سومین عامل تهدید کننده این مناطق جریان پساب های صنعتی، شهری و روستایی و کشاورزی به آنهاست. چهارمین عامل تهدید کننده تالاب ها و سواحل شور احداث صنایع آلوده کننده به خصوص صنایع پتروشیمی و نفتی در این مناطق است. متاسفانه امروز باور بسیاری از مدیران بر بی ارزش بودن اکوسیستم های شور است به همین دلیل به راحتی اجازه احداث تاسیسات آلوده کننده را در چنین مناطقی می دهند. مثال آن تمرکز تاسیسات پتروشیمی در تالاب های شور و سواحل شور جنوب کشور و اجازه احداث پروژه مجتمع پتروشیمی در تالاب صوفی کم استان گلستان بود که هر چند محل احداث آن تغییر کرد ولی همچنان احداث چنین صنایعی در گلستان ایران پسندیده نیست. پنجمین عامل تهدید کننده تالاب های شور برداشت بی رویه نمک بدون در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی است. ششمین عامل تهدیدکننده تالاب ها ورود گونه های خارجی و مهاجم است. متاسفانه نا آگاهی دست اندرکاران باعث شده بدون مطالعات اکولوژیکی گونه های گیاهی و جانوری را وارد محیط های آبی کنند. ورود آزولا (سرخس آبزی) به تالاب های شمال کشور و از جمله انزلی از بزرگ ترین اشتباهات تاریخی از این نوع است. ورود انواع ماهی های غیربومی و آرتمیای وارداتی از جمله موارد دیگری است که دیر یا زود اثرات منفی خود را در این زیستگاه ها نشان می دهد.
هفتمین و نه آخرین عامل تهدید کننده این اکوسیستم ها شکار بی رویه و به دام انداختن پرندگان شکاری در تالاب های شور است. به دلیل وسعت این مناطق و دلایلی که ذکر آنها در حوصله این نوشتار نمی گنجد نظارت و حفاظت این اکوسیستم ها توسط سازمان حفاظت محیط زیست فوق العاده ضعیف است.
جستجو
پر بیننده ترین اخبار
کاهش تولید و محدودیت عرضه موجب شد
آیت الله حائری شیرازی:
گفت وگو با معصومه جام شیر اولین پرورش دهنده گل در استان سیستان و بلوچستان
آمارهای رسمی نشان داد
با وجود بحران کمبود جایگاه
علی تاجرنیا دبیر کل جامعه اسلامی پزشکان :